Таткото ја отворил фирмата пред триесет години.
Почнал со една просторија, неколку машини, стар автомобил и многу повеќе работни часови отколку што денес сака да признае. Работел саботи, понекогаш и недели. Кога немало пари за плати, прво ги плаќал вработените, а потоа гледал што ќе остане за дома.
Со текот на годините бизнисот пораснал. Денес има производствен погон, магацин, клиенти, десетици вработени и име што нешто значи на локалниот пазар.
Има само еден проблем.
Синот живее во Германија.
Ќерката работи нешто сосема друго во Скопје.
Ниту едниот ниту другиот не сакаат да ја преземат фирмата.
Оваа приказна нема да ја најдете во финансискиот извештај на компанијата. Таму ќе ги видите приходите, расходите, имотот и обврските.
Но нема ставка на која пишува: „Нема кој да продолжи“.
А токму таа ставка може да стане една од најважните за иднината на многу семејни бизниси во Македонија.
Фирмата старее заедно со сопственикот
За првата генерација претприемачи фирмата ретко била само работа.
Таа била животен проект.
Многу компании создадени во последните децении почнале од ништо или речиси од ништо. Основачот бил истовремено директор, комерцијалист, набавувач, човек за наплата и понекогаш работник во сопствената фирма.
Токму тука се крие проблемот.
Компанијата можеби пораснала, но нејзиното управување понекогаш останало врзано за еден човек.
Тој ги знае клиентите.
Тој ги знае добавувачите.
Тој одлучува кој ќе се вработи.
Тој знае кому може да му се даде стока со одложено плаќање.
Тој знае кого треба да побара кога нешто ќе заглави.
Фирмата формално има десетици вработени, но огромен дел од нејзината институционална меморија се наоѓа во главата на сопственикот.
И тогаш доаѓа денот кога тој сака да се повлече.
Тогаш се открива дека е многу полесно да создадеш фирма отколку да создадеш фирма што може да функционира без тебе.
Родителот изградил иднина за детето – детето избрало друга иднина
Тука започнува и човечкиот дел од приказната.
Многу родители со години претпоставуваат дека еден ден децата ќе продолжат.
„Ова го правам за вас.“
Реченица што ја слушнале генерации деца на претприемачи.
Но детето можеби никогаш не го побарало тоа.
Тоа студирало медицина, информатика, архитектура или јазици.
Можеби заминало во странство.
Можеби гледало како таткото или мајката триесет години немаат вистински одмор, како телефонот ѕвони за време на ручек, како платите мора да се обезбедат без оглед дали клиентите платиле.
И наместо да види успешен бизнис што сака да го наследи, детето понекогаш гледа живот што не сака да го повтори.
Тука нема виновник.
Родителот создал нешто огромно.
Детето има право да избере сопствен живот.
Но фирмата останува меѓу тие две вистини.
Наследувањето на фирма не е исто што и наследувањето стан
Станот може да го наследите и да го издавате.
Земјата може да ја дадете под закуп.
Парите можат да останат на сметка.
Фирмата е сосема поинаква.
Таа е жив организам.
Утре треба да се исплатат плати.
Некој треба да разговара со банката.
Некој треба да потпише договор.
Треба да се задржат клиентите.
Треба да се купи суровина.
Треба да се реши проблемот со работникот што си заминува.
Треба да се донесе одлука за инвестиција.
Компанијата не може да се стави во фиока додека наследниците решат што ќе прават со неа.
Затоа наследството кај семејниот бизнис не е само прашање на сопственост.
Тоа е прашање на управување.
А што ако детето ја наследи фирмата, но не знае да ја води?
Ова е уште понепријатно прашање.
Презимето може да се наследи.
Акциите или уделот исто така.
Претприемачкиот инстинкт – не мора.
Добар сопственик не значи автоматски добар директор.
А најлошото што може да му се случи на еден успешен семеен бизнис е раководната позиција да стане наследно право наместо професионална одговорност.
Доколку синот е одличен инженер, но лош менаџер, зошто мора да биде директор?
Ако ќерката сака да биде сопственик, но не сака секој ден да управува со 80 вработени, зошто би морала?
Зрел семеен бизнис треба да може да ја одвои сопственоста од управувањето.
Семејството може да остане сопственик.
Професионален менаџер може да ја води компанијата.
Тоа можеби е еден од најтешките чекори за основач кој три децении лично одлучувал за речиси сè.
Но може да биде и чекорот што ќе ја спаси фирмата.
Најопасната реченица е: „Има време“
Основачот има 55 години.
Здрав е.
Работи.
„Има време.“
Потоа има 60.
„Уште неколку години.“
На 65 години сè уште прв доаѓа на работа.
Проблемот со наследувањето е што не се решава за шест месеци.
На наследник не му се предаваат само клучевите од канцеларијата.
Тој треба да ги запознае клиентите, добавувачите, финансиските текови, производството и луѓето.
Вработените треба да го прифатат неговиот авторитет.
Партнерите треба да стекнат доверба.
Одговорностите треба постепено да се пренесуваат.
За тоа се потребни години.
Ако првиот сериозен разговор за наследување започне кога сопственикот веќе не може да работи, разговорот почнал предоцна.
Најголемото богатство на фирмата можеби не е во билансот
Да замислиме мала производствена компанија што работи 25 години.
Машините имаат цена.
Објектот има цена.
Земјиштето има цена.
Возилата имаат цена.
Но колку вреди клиент што купува од фирмата 18 години?
Колку вреди мајстор што знае нешто што не е запишано во ниту еден прирачник?
Колку вреди добавувач што ќе испрати материјал и кога плаќањето ќе задоцни неколку дена?
Колку вреди името на компанијата во градот?
Тоа е капитал што многу тешко се создава, а изненадувачки лесно може да исчезне.
Ако фирмата се затвори затоа што нема кој да ја продолжи, не исчезнуваат само работните места.
Исчезнуваат односи градени со децении.
Продажбата не мора да значи пораз
Кај нас постои силна емоционална врска со семејниот бизнис.
„Јас го создадов.“
„Ова е наше.“
„Нема да го дадам на туѓ човек.“
Разбирливо.
Но што е подобро?
Компанијата да биде продадена на некој што ќе продолжи да ја развива или постепено да пропадне затоа што семејството нема наследник?
Продажбата на успешна фирма не мора да значи неуспех.
Напротив.
Може да биде последната успешна деловна одлука на нејзиниот основач.
Тој создал компанија од нула, ја развил, создал работни места и на крај изградил нешто што друг е подготвен да го купи.
Тоа е вредност.
Постои и трета можност
Не мора секогаш изборот да биде:
детето ќе ја преземе фирмата или фирмата ќе се затвори.
Постојат и други модели.
Семејството може да ја задржи сопственоста, а оперативното управување да му го довери на професионален менаџмент.
Може постепено да се воведе наследникот.
Може дел од сопственоста да се продаде на партнер.
Може да се најде инвеститор.
Може управувањето да го преземе некој што веќе дваесет години работи во компанијата.
Но за сите овие опции е потребно нешто што семејните фирми често го одложуваат:
план.
Македонија не смее лесно да ги губи фирмите што веќе преживеале 20 или 30 години
Отворањето нов бизнис е важно.
Но постои нешто што понекогаш го забораваме.
Компанија што преживеала две или три децении веќе поминала низ нешто што стартап допрва треба да го докаже.
Преживеала кризи.
Промени на пазари.
Инфлација.
Конкуренција.
Губење клиенти.
Промена на технологии.
Промена на генерации работници.
Создала мрежа и знаење.
Економската комора и самата јавно го препознава предизвикот на успешниот трансфер на управувањето меѓу генерациите, а во нејзините програми за претприемништво и менаџмент посебно се опфатени и наследниците во семејните бизниси.
Тоа кажува дека темата одамна не е само приватна семејна работа.
Таа е економско прашање.
Можеби најважното прашање сопственикот треба да си го постави додека фирмата работи најдобро
Не:
„Кој од децата ќе седне на моето столче?“
Туку:
„Дали оваа компанија може да постои без мене?“
Ако одговорот е не, тогаш фирмата сè уште не е целосно изградена, без разлика колку заработува.
Вистински успешен семеен бизнис не е оној што основачот го води до последниот работен ден.
Успешен е оној што може да го надживее својот основач.
Детето можеби ќе го продолжи.
Можеби ќе го води професионален директор.
Можеби ќе биде продаден.
Можеби ќе се спои со друга компанија.
Но најлошото сценарио е вредност создавана триесет години да исчезне само затоа што никој навреме не поставил едно едноставно прашање:
Кој ќе ја отвори вратата на фирмата утрото откако мене веќе нема да ме има тука?
