Во македонската надворешна политика со години погледот речиси автоматски е насочен кон Брисел. Тоа е разбирливо – Европската Унија е нашиот најголем економски простор, најважен трговски партнер и природно окружување.
Но ако денес ладно ги погледнеме фактите и се запрашаме каде Македонија ја има една од своите најцврсти стратешки потпори, одговорот води преку Атлантикот.
Кон Северна Америка.
Пред сè кон Соединетите Американски Држави.
И можеби токму сега е време да се потсетиме на нешто што во секојдневните политички препукувања лесно го забораваме: Америка не стана наш партнер вчера.
Таа беше тука и кога на Македонија ѝ беше многу потешко.
Нè призна.
Нè поддржуваше кога државата беше млада и кревка.
Помагаше кога безбедноста беше доведена во прашање.
Инвестираше стотици милиони долари во институции, образование, економија, армија и развој.
И кога Македонија бараше место во НАТО и стабилна позиција во западниот безбедносен систем, Вашингтон беше еден од најгласните поддржувачи.
Тоа не е нешто што една држава треба лесно да го заборави.
АМЕРИКА НÈ ПРИЗНА КОГА МАКЕДОНИЈА СÈ УШТЕ СЕ БОРЕШЕ ЗА СВОЕТО МЕСТО
За помладите генерации денес можеби изгледа далечно, но почетокот на деведесеттите беше период во кој Македонија допрва требаше да ја зацврсти својата меѓународна позиција.
Соединетите Американски Држави формално ја признаа земјата во 1994 година, а веќе во 1995 година беа воспоставени целосни дипломатски односи.
Но за Македонија особено силен политички момент дојде во 2004 година.
Тогаш Вашингтон почна билатерално да го користи нашето тогашно уставно име – Република Македонија.
Тоа се случи во време кога спорот за името сè уште тежеше врз македонската меѓународна позиција и кога прашањето како ќе нè именуваат другите држави имаше многу поголема политичка и емотивна тежина отколку денес.
Затоа таа одлука остана запаметена.
Не како обична дипломатска формалност, туку како порака дека една од најмоќните држави во светот ја признаваше реалноста на македонската државност и сакаше силни односи со Скопје.
КОГА БЕШЕ НАЈТЕШКО, ПОДДРШКАТА НЕ БЕШЕ САМО НА ХАРТИЈА
Особено треба да се памети 2001 година.
Македонија тогаш се соочи со една од најтешките безбедносни кризи од независноста.
Американската администрација, заедно со европските сојузници, ги осуди иницијаторите на вооружениот конфликт и силно ги поддржа напорите на македонските институции и политичките партии кризата да заврши со политичко решение и да се зачува долгорочната стабилност на државата.
Вашингтон беше вклучен и во меѓународните напори околу Охридскиот рамковен договор и неговото спроведување.
Може денес да имаме различни политички мислења за тој период и за решенијата што следуваа.
Но еден факт останува: во момент кога Македонија се соочуваше со реален ризик од поширока дестабилизација, Америка не стоеше настрана.
Беше присутна.
И тоа е дел од историјата на македонско-американското партнерство што не треба да се заборава.
НАД 1,3 МИЛИЈАРДИ ДОЛАРИ ПОМОШ – ТОА НЕ Е САМО ДИПЛОМАТСКА ФРАЗА
Пријателството меѓу државите најлесно се мери кога зад убавите зборови ќе се погледнат бројките.
А тие се сериозни.
Според американски официјални податоци, од 1993 година Соединетите Американски Држави инвестирале повеќе од 1,3 милијарди долари помош во Македонија.
Само преку USAID, до крајот на 2024 година американскиот народ обезбедил повеќе од 840 милиони долари.
Тие пари не заминале во една област.
Со нив со години се поддржувале економски развој, образование, локална самоуправа, демократизација, судство, граѓански сектор, енергетика, сајбер-безбедност, конкурентност на компаниите и бројни други проекти.
Дел од таа помош можеби граѓаните никогаш не ја почувствувале како голем спектакуларен проект со лента за сечење.
Но таа е распоредена низ три децении изградба на институции.
Во општини.
Во училишта.
Во компании.
Во државни институции.
Во реформата на безбедносниот сектор.
Во обука на луѓе.
Во проекти што требало Македонија да ја направат пофункционална и постабилна држава.
Можеме да дискутираме дали секој долар бил идеално искористен.
Но не можеме да кажеме дека поддршката не постоела.
ПОМОШТА ЗА АРМИЈАТА И НАТО ИМА ПОСЕБНА ТЕЖИНА
Одбранбената соработка со САД е уште еден дел од приказната што често останува надвор од пошироката јавна дебата.
Американската поддршка со години беше насочена кон модернизација, обука и приближување на македонската Армија кон НАТО-стандардите.
Денес Македонија е членка на НАТО.
Тоа значи дека нејзината безбедност е дел од системот на колективна одбрана на најмоќната воена алијанса во светот.
А главната воена сила во таа Алијанса се Соединетите Американски Држави.
Затоа односот со Вашингтон не може да се гледа само преку дипломатски средби и фотографии.
Во крајна линија, станува збор за безбедноста на државата.
ОД ПРИЗНАВАЊЕ ДО СТРАТЕШКО ПАРТНЕРСТВО
Во 2008 година Македонија и САД потпишаа Декларација за стратешко партнерство и соработка.
Подоцна односите продолжија да се институционализираат, а во 2022 година беше воспоставен Стратешкиот дијалог меѓу двете земји.
Тоа е важна разлика.
Македонија со Америка веќе не разговара само за класична дипломатска соработка.
Се разговара за безбедност.
За одбрана.
За енергетика.
За економија.
За инвестиции.
За сајбер-безбедност.
За технологија.
За образование.
За регионална стабилност.
Тоа е партнерство кое постепено се шири од воената и политичката сфера кон области што директно можат да влијаат врз животниот стандард.
СО ЕВРОПА ПРЕГОВАРАМЕ – СО АМЕРИКА СО ДЕЦЕНИИ ГРАДИМЕ СТРАТЕШКО ПАРТНЕРСТВО
Ова не треба да се користи за создавање вештачки конфликт меѓу Вашингтон и Брисел.
Македонија не треба да избира меѓу Америка и Европа.
Тоа би било погрешно.
Но мора да биде способна трезвено да препознае кој каква улога има во нејзината државност.
ЕУ е нашиот најголем економски партнер.
Европскиот пазар е од огромно значење за македонските компании.
Но кога зборуваме за најтешките моменти од поновата македонска историја, за безбедноста, меѓународната позиција, НАТО и стратешката поддршка, Соединетите Американски Држави имаат место кое не може едноставно да се стави во фуснота.
Пријателите не се паметат само кога времињата се добри.
Се паметат кога било тешко.
А Македонија имаше такви години.
СЕГА Е ВРЕМЕ ПОЛИТИЧКОТО ПАРТНЕРСТВО ДА СТАНЕ И ЕКОНОМСКО
Токму тука Македонија има можност за следниот голем чекор.
Политичките и безбедносните односи со САД се далеку понапред од економските.
Тоа мора да се промени.
Ако имаме три децении доверба, треба да ја претвориме и во капитал.
Повеќе американски инвестиции во Македонија.
Повеќе македонски производи на американскиот пазар.
Соработка во енергетиката.
Информациски технологии.
Вештачка интелигенција.
Фармација.
Прехранбена индустрија.
Одбранбена индустрија.
Образование.
Истражување и развој.
Македонија не треба само да бара политичка поддршка од Америка.
Треба да стане место каде американските компании ќе сакаат да инвестираат и од кое македонските компании ќе можат да освојуваат еден од најголемите пазари во светот.
И КАНАДА Е ДЕЛ ОД ТОЈ СЕВЕРНОАМЕРИКАНСКИ СТОЛБ
Кога зборуваме за Северна Америка, најголемата тежина природно ја имаат САД.
Но не треба да ја заборавиме Канада.
Канада е НАТО-сојузник, стабилен партнер и држава во која со децении живее значајна македонска заедница.
Тоа е огромен човечки мост што Македонија никогаш не го искористила доволно.
Македонците во Торонто и другите канадски градови не се само дијаспора.
Тие можат да бидат економска, инвестициска, образовна и дипломатска врска со една од најразвиените земји во светот.
НЕ Е ПРАШАЊЕ „АМЕРИКА ИЛИ ЕВРОПА“
Македонскиот интерес е многу поедноставен.
И Европа.
И Америка.
И добри односи со соседите.
И отвореност кон останатиот свет.
Но не мора секој партнер да ја има истата улога.
Европа е нашиот најважен пазар.
Балканот е нашето непосредно соседство.
Но Северна Америка, а пред сè САД, во изминатите три децении се изгради како еден од најсилните безбедносни и стратешки столбови на Македонија.
И тоа партнерство не почна кога станавме членка на НАТО.
Не почна со последната влада.
Не почна со последниот американски претседател.
Почна уште кога Македонија беше млада држава која се обидуваше да го зацврсти своето место во светот.
НЕ ТРЕБА ДА ЗАБОРАВИМЕ КОЈ БЕШЕ ТУКА КОГА БЕШЕ НАЈТЕШКО
Во политиката нема вечни љубови и секоја држава пред сè ги следи своите интереси.
Америка не е исклучок.
Ниту Македонија треба да биде.
Но сериозната држава има историска меморија.
Таа знае кој ја признал.
Знае кој ѝ помогнал.
Знае кој инвестирал во нејзините институции.
Знае кој стоел зад нејзината стабилност во кризен период.
Знае кој ја поддржувал нејзината Армија и нејзиниот пат кон НАТО.
И врз таквите факти гради идни партнерства.
Не со сервилност.
Не со слепа послушност.
Туку со почит и сопствен национален интерес.
Македонија денес треба да има добри односи со Европа, но истовремено многу посилно да го развива партнерството со Северна Америка.
Затоа што тоа партнерство веќе било тестирано низ времето.
Од признавањето, преку тешките години, до повеќе од милијарда долари помош и денешното сојузништво во НАТО.
Во свет што повторно станува нестабилен, таквите пријателства не се ситница.
Тие се капитал.
А Македонија треба да знае да го чува, почитува и претвори во своја долгорочна национална предност.
