Кога граѓанин аплицира за работа, подготвува документи за странство или учествува во определена административна постапка, може да се соочи со барање да достави уверение дека не е осудуван. На прв поглед, станува збор за едноставен документ што треба да потврди определена состојба во службената евиденција.
Но, токму тука започнуваат недоразбирањата.
Една институција бара потврда за неосудуваност, друга уверение дека не се води кривична постапка, а трета користи општ израз „уверение од суд“. Граѓанинот оди по документ, плаќа такса и дури при предавањето дознава дека извадил погрешна потврда.
Постои и уште поважно прашање: дали секој работодавач има право да бара од кандидатот доказ дека никогаш не бил осудуван?
Македонското законодавство содржи правила што многумина не ги познаваат. Кривичниот законик ја уредува казнената евиденција и пристапот до нејзините податоци, а судската практика ја нагласува потребата од заштита на достоинството и приватноста на граѓаните.
Истовремено, дел од судските потврди денес можат да се побараат и електронски, без задолжително чекање пред судски шалтер.
ПРВОТО И НАЈВАЖНО ПРАШАЊЕ: ДАЛИ ВИ ТРЕБА ПОТВРДА ЗА НЕОСУДУВАНОСТ ИЛИ УВЕРЕНИЕ ДЕКА НЕ СЕ ВОДИ КРИВИЧНА ПОСТАПКА?
Во секојдневниот говор овие документи често се мешаат, но нивното значење не е исто.
Потврдата од казнена евиденција се однесува на податоците за осудуваноста на лицето. Со неа, во рамките на законските правила, се потврдува состојбата во казнената евиденција.
Уверението од кривична евиденција, според описот на услугата на националниот портал за електронски услуги, служи за потврдување дека против лицето не се води кривична постапка.
Разликата е суштинска.
Човек може да нема правосилна осудителна пресуда, а против него да се води кривична постапка. Во таков случај не е правилно да се изедначуваат неосудуваноста и непостоењето постапка.
И обратно, податоците за претходна осуда и прашањето дали во моментот се води постапка се различни правни околности.
Оваа разлика е поврзана и со презумпцијата на невиност. Лицето против кое се води кривична постапка не се смета за виновно само поради постоењето на постапката. Вината се утврдува со правосилна судска пресуда.
Затоа, пред граѓанинот да плати за документ, треба да провери што точно бара институцијата што ќе го прими.
Ако барањето гласи „потврда од казнена евиденција“, не треба автоматски да се поднесува уверение од кривична евиденција.
КАДЕ СЕ ИЗДАВААТ ОВИЕ ДОКУМЕНТИ?
За издавањето на овие судски документи се надлежни основните судови, согласно правилата за водење на соодветните евиденции.
Казнената евиденција, според Кривичниот законик, ја води првостепениот суд надлежен според местото на раѓање на осуденото лице, со посебни правила за лица родени во странство и за други случаи предвидени со закон.
Тоа е важно затоа што граѓанинот не треба да претпостави дека секој суд води идентични податоци за секое лице.
Во зависност од документот и конкретната постапка, потребно е да се утврди надлежниот суд.
Националниот портал за електронски услуги ги наведува основните судови како даватели на услугите за потврда од казнена евиденција и уверение од кривична евиденција.
Достапноста на електронско поднесување дополнително го олеснува пристапот до овие документи.
КАКО СЕ ВАДИ УВЕРЕНИЕ ОНЛАЈН?
Граѓаните можат да ги пребаруваат судските услуги преку националниот портал uslugi.gov.mk.
За електронското поднесување потребно е корисникот да има соодветен профил за електронска идентификација.
Порталот ги наведува судските услуги како достапни со ниско ниво на електронска идентификација, во согласност со условите за конкретната услуга.
Постапката започнува со најавување на порталот и пребарување на точниот назив на документот.
Потоа се избира соодветната услуга, се пополнува барањето и се следат инструкциите за плаќање на потребната такса.
За услугата „Издавање уверение од кривична евиденција за физички лица“, порталот предвидува електронско поднесување, а како можност е наведено и поднесување на шалтер.
Електронската услуга овозможува и доставување на одговорот преку порталот.
Тоа значи дека граѓанинот не мора однапред да претпостави дека единствениот начин е лично одење во суд.
Сепак, пред поднесување треба да се проверат условите на конкретната услуга, бидејќи постапките за казнена и кривична евиденција не се идентични во сите детали.
КОЛКУ ЧИНИ УВЕРЕНИЕТО И КОЛКУ СЕ ЧЕКА?
Едно од најчестите прашања е колку пари треба да се платат и за колку време се добива документот.
На националниот портал, за услугата „Издавање уверение од кривична евиденција за физички лица“, кај Основниот кривичен суд Скопје е наведена административна такса од 320 денари.
За истата конкретна услуга порталот наведува рок од еден ден од аплицирањето.
Но, ова не треба да се претставува како универзална цена и рок за сите судови и сите видови потврди.
Износот и рокот треба да се проверат за точно избраната услуга и надлежната институција, особено затоа што електронските портали можат да ги ажурираат податоците.
Граѓаните треба да внимаваат и на дополнителните трошоци ако документот ќе се користи во странство, каде што може да биде потребна дополнителна заверка или превод.
ДАЛИ РАБОТОДАВАЧОТ СМЕЕ ДА ВИ БАРА ДОКАЗ ДЕКА НЕ СТЕ ОСУДУВАНИ?
Ова е делот што ја прави темата особено важна.
Членот 106 став 5 од Кривичниот законик предвидува дека никој нема право да бара од граѓаните да поднесуваат докази за својата осудуваност или неосудуваност.
Оваа законска одредба не е само административна формалност.
Нејзината цел е поврзана со заштитата на приватноста, достоинството и правната положба на граѓанинот.
Уставниот суд во својата практика го разгледувал токму ова прашање, вклучително и случаи во кои од кандидати за вработување се барало лично да доставуваат докази за определени околности поврзани со казнената евиденција.
Во судската аргументација се нагласува дека кога законски е дозволена проверка на определени податоци, надлежниот орган треба да постапува во рамките на законските овластувања, наместо без соодветна основа да го задолжува граѓанинот самиот да докажува дали е осудуван.
Но, ова не значи дека податоците за осудуваност никогаш не можат да бидат релевантни при вработување.
За определени професии, должности и дозволи, посебни закони можат да предвидат услови поврзани со осудуваноста или со изречени забрани за вршење професија.
Во таквите случаи, важно е да се утврди кој има законско овластување да ги прибави или провери потребните податоци.
Затоа треба да се прави разлика меѓу законски утврден услов за определена работа и произволно барање кандидатот лично да носи потврда од казнена евиденција.
Самото тоа што работодавачот напишал „задолжително уверение за неосудуваност“ во огласот не е доволно за да се заклучи дека барањето е законски основано.
Потребно е да се провери конкретната правна основа.
ШТО АКО ВО ОГЛАСОТ ЗА РАБОТА ПИШУВА „УВЕРЕНИЕ ЗА НЕОСУДУВАНОСТ“?
Да замислиме граѓанин што аплицира во приватна компанија.
Во огласот се бараат биографија, диплома, доказ за работно искуство и уверение дека кандидатот не е осудуван.
Граѓанинот може да се запраша дали е должен да го достави документот и дали ќе биде исклучен од изборот ако не го приложи.
Во ваква ситуација, разумно е да се побара појаснување врз основа на кој закон или посебен пропис се бара потврдата.
Ако станува збор за работно место за кое постојат посебни законски услови, треба да се утврди и како надлежниот субјект законски ги проверува тие услови.
Не треба автоматски да се претпоставува дека секое барање е незаконско, но ниту дека секое барање е дозволено.
Особено е важно да не се мешаат потврдата од казнена евиденција, уверението дека не се води кривична постапка и потврдата дека на лицето не му е изречена забрана за вршење професија, дејност или должност.
Станува збор за документи со различна правна содржина.
ЗОШТО НЕКОИ ИНСТИТУЦИИ БАРААТ ДВА ДОКУМЕНТА?
Во одредени постапки може да се сретне барање за два одделни документи.
Едниот се однесува на казнената евиденција, а другиот на постоењето или непостоењето кривична постапка.
Причината е што едниот документ не ја докажува автоматски содржината на другиот.
На пример, институција што има законска основа да проверува дали постои правосилна осуда и дали се води кривична постапка може да има потреба од различни информации.
Но, и во таков случај треба да се провери дали институцијата има право да ги бара информациите и на кој начин треба да ги прибави.
Не е доволно само да се наведат два назива во списокот на документи.
Правната основа и начинот на обработка на личните податоци се подеднакво важни.
ДАЛИ УВЕРЕНИЕТО ЗА НЕОСУДУВАНОСТ Е ИСТО ШТО И ПОТВРДА ДЕКА НЕ СЕ ВОДИ ИСТРАГА?
Не.
Кривичната постапка, истрагата, обвинението и правосилната пресуда се различни правни поими.
Не секое дејствие на надлежните органи има исто процесно значење.
Затоа уверението од кривична евиденција не треба да се толкува како општа гаранција дека лицето никогаш не било предмет на каква било проверка, пријава или истражно дејствие.
Исто така, потврдата за неосудуваност не значи дека никогаш не била поднесена кривична пријава против лицето.
Таа се однесува на определена состојба во казнената евиденција, согласно правилата за нејзино водење и издавање податоци.
Оваа разлика е важна затоа што погрешното толкување може да доведе до неоправдани сомневања за нечија вина.
ШТО АКО СТЕ БИЛЕ ОСУДУВАНИ ПРЕД МНОГУ ГОДИНИ?
Прашањето за претходна осуда е поврзано и со институтот на рехабилитација и бришење на осудата од казнената евиденција.
Кривичниот законик предвидува правила за рехабилитација, при што правните последици зависат од видот на осудата, казната, протекот на времето и исполнувањето на законските услови.
Тоа значи дека не треба да се претпоставува дека секоја осуда останува со исто правно значење засекогаш.
Но, не постои еден единствен рок што важи за сите осуди.
Различни ситуации можат да имаат различни законски услови.
Затоа, ако граѓанин има претходна осуда и сака да знае дали таа е избришана или дали постојат услови за рехабилитација, потребно е да ја провери конкретната правна состојба.
Особено е важно да не се даваат неточни изјави во официјални постапки, но и да не се претпоставува дека старите осуди автоматски претставуваат трајна пречка за секое право или занимање.
УВЕРЕНИЕ ЗА СТРАНСТВО – ДАЛИ Е ПОТРЕБЕН АПОСТИЛ?
Една од најчестите причини поради кои граѓаните бараат податоци од казнената евиденција е остварувањето права во странство.
Документот може да биде потребен во определени постапки за престој, работа, имиграција или други административни потреби, зависно од правилата на странската држава.
Кривичниот законик предвидува можност граѓаните да добијат податоци за сопствената осудуваност или неосудуваност кога тие им се потребни за остварување права во странство.
Во барањето може да биде потребно да се наведе целта за која документот ќе се користи.
Но, добивањето на потврдата од судот не значи секогаш дека таа веднаш може да се предаде на странска институција.
Некои држави бараат дополнителна заверка со апостил, а други имаат поинакви правила за легализација или признавање документи.
Министерството за правда наведува дека потврдите за кривична и казнена евиденција издадени од основните судови се заверуваат со апостил во Министерството за правда.
Ова е важен исклучок од општото правило според кое голем број други документи може да се заверуваат во основните судови.
Дополнително, странската институција може да бара судски превод на документот.
Пред да платите за заверка и превод, проверете ги условите на државата и институцијата за која го подготвувате документот.
КОЛКУ ВРЕМЕ ВАЖИ УВЕРЕНИЕТО?
Често се слуша дека уверението важи три или шест месеци.
Но, ваквото тврдење не треба да се претставува како универзално правило за сите документи и сите постапки.
Институцијата што го прима документот може да постави услов тој да биде издаден во определен период пред поднесувањето на барањето.
На пример, странска институција може да бара документ што не е постар од три месеци, додека друга може да применува различен рок.
Тоа е услов за прифаќање на документот во конкретната постапка и не треба автоматски да се изедначува со општа законска важност на секоја судска потврда.
Затоа најдобро е документот да се извади откако ќе се проверат условите за постапката во која ќе се користи.
На тој начин може да се избегне непотребно повторно плаќање и вадење ново уверение.
ШТО АКО ВО ПОТВРДАТА ИМА ПОГРЕШНИ ПОДАТОЦИ?
Понекогаш проблемот не е во тоа кој документ е потребен, туку во неговата содржина.
Може да постои грешка во личните податоци или несогласување со состојбата што граѓанинот ја очекува.
Во таков случај не треба самостојно да се менува електронскиот или печатениот документ.
Потребно е да се контактира надлежниот суд и да се побара проверка на евиденцијата и на издадениот документ.
Ако станува збор за прашање поврзано со рехабилитација, бришење осуда или други правни последици, може да биде потребна посебна постапка.
Важно е да се зачуваат бројот на барањето, потврдата за уплата и добиениот документ, бидејќи тие можат да помогнат при проверката.
ДАЛИ МОЖЕТЕ ДА ИЗВАДИТЕ УВЕРЕНИЕ ЗА ДРУГО ЛИЦЕ?
Податоците од казнената евиденција не се обични јавни информации.
Тие се поврзани со приватноста и правната положба на лицето.
Затоа не може да се претпостави дека секој граѓанин има право да побара податоци за осудуваноста на друго лице само затоа што ги знае неговото име и матичен број.
Пристапот до таквите податоци е уреден со закон.
За постапување преку полномошник или друго овластено лице потребно е да се проверат условите за конкретната услуга и правната основа за пристап.
Особено внимание е потребно кога документот содржи чувствителни лични податоци.
НАЈЧЕСТИТЕ ГРЕШКИ ШТО ГРАЃАНИТЕ МОЖАТ ДА ГИ ИЗБЕГНАТ
Првата грешка е да се побара погрешен документ. Потврда за неосудуваност и уверение дека не се води кривична постапка не се исто.
Втората е да се претпостави дека документот мора да се вади исклучиво на шалтер, иако за одредени услуги постои електронско поднесување.
Третата е да се плати такса пред да се провери кој суд е надлежен и која услуга навистина е потребна.
Четвртата е да се извади документ неколку месеци однапред, без проверка дали институцијата што ќе го прима има ограничување во однос на датумот на издавање.
Петтата е документот да се подготви за странство без проверка дали е потребен апостил или превод.
Шестата е кандидатот за работа автоматски да претпостави дека секое барање на работодавачот за потврда од казнена евиденција е законски оправдано.
ЗАКЛУЧОК: ЕДЕН ДОКУМЕНТ, НО НЕКОЛКУ ВАЖНИ ПРАВНИ РАЗЛИКИ
Уверението за неосудуваност е документ што може да биде значаен во определени правни и административни постапки, особено кога граѓанинот остварува права во странство.
Но, пред да се поднесе барање, неопходно е да се утврди дали навистина е потребна потврда од казнена евиденција или уверение од кривична евиденција.
Основните судови се надлежни за издавање на овие документи, а електронските услуги овозможуваат дел од постапките да се завршат преку националниот портал.
Најважното прашање, сепак, не е само каде се вади документот.
Македонскиот Кривичен законик содржи изречна забрана од граѓаните да се бара да поднесуваат докази за својата осудуваност или неосудуваност.
Затоа, особено при вработување, треба да се разликува постоењето законски услов од обврската кандидатот лично да доставува податоци од казнената евиденција.
За граѓаните најпрактичното правило е едноставно: пред да одите во суд или да платите електронска такса, проверете кој точно документ ви е потребен, за која постапка и врз која правна основа се бара.
Тоа може да ви заштеди време, пари и непотребни административни компликации.
