Не мора да има војна за човек да живее во неизвесност.
Не мора да остане без работа за секој ден да се прашува дали ќе ја има и следната година.
Не мора да биде сиромашен за да се плаши од голем трошок.
Не мора да е без дом за да мисли дека никогаш нема да може да купи свој.
Не мора да се откажал од семејството за постојано да го одложува.
Понекогаш е доволно животот предолго да изгледа привремен.
„Ќе видиме.“
„Не е време сега.“
„Прво да се стабилизирам.“
„Да помине оваа година.“
„Ако најдам нешто подобро, ќе си одам.“
„Ќе отворев нешто свое, ама не знам што ќе биде.“
Кога овие реченици стануваат нормален речник на една генерација, повеќе не зборуваме само за индивидуална неодлучност.
Зборуваме за нешто многу поголемо:
колку сигурност му е потребна на човекот за да се осмели да го планира сопствениот живот?
Големите животни одлуки бараат чувство дека утре е барем приближно предвидливо
Брак.
Дете.
Стан.
Кредит.
Нова работа.
Сопствен бизнис.
Преселба.
Сите се различни одлуки, но имаат една заедничка особина.
Не се носат само за денес.
Тие се обврска кон иднината.
Кога човек зема станбен кредит на 20 или 30 години, тој всушност вели: верувам дека и по десет години ќе можам да заработувам.
Кога млад пар одлучува да има дете, не размислува само дали денес има пари за пелени. Размислува за следните години, за домот, работата, градинката, училиштето и за сето она што не може однапред да се предвиди.
Кога некој отвора фирма, не ризикува само почетен капитал. Ризикува време, заштеда, репутација и можеби неколку години од сопствениот живот.
За ништо од ова не е потребна апсолутна сигурност.
Таква не постои никаде.
Но потребно е барем чувството дека правилата нема утре целосно да се сменат и дека една грешка нема да значи крај.
Младите можеби не се откажале од семејството – туку го чекаат моментот кога ќе почувствуваат дека можат да си го дозволат
Во јавноста често може да се слушне дека младите едноставно „не сакаат деца“.
Но поновите истражувања даваат поинаква слика.
Кај голем дел од младите луѓе желбата за семејство и понатаму постои. Во едно поново истражување меѓу млади возрасни во земјава, повеќе од 80 проценти од испитаниците претпочитале семејство со две или три деца.
Значи, желбата не исчезнала.
Проблемот можеби е во редоследот на работите.
Најпрво добра и релативно сигурна работа.
Потоа независно домување.
Стабилна партнерска врска.
Па дури потоа родителство.
Тоа е сосема логичен животен план.
Но ако првата или втората алка не функционира, се одложува сè што доаѓа потоа.
И тука можеби се крие една од најголемите грешки во разговорот за демографијата.
Лесно е да се каже:
„Младите не сакаат деца.“
Многу потешко е да се праша:
Колку од нив сакаат деца, но сè уште не се чувствуваат доволно сигурни да ги имаат?
„Прво да се средам“ може да трае до 35 години
Некогаш патот кон возрасниот живот изгледал поедноставно.
Работа.
Брак.
Дом.
Деца.
Не морало сè да биде совршено.
„Ќе се снајдеме“ било прифатлива животна стратегија.
Денес очекувањата се различни.
Младиот човек сака работа што нема да ја изгуби за шест месеци.
Сака приходи со кои ќе може да живее независно.
Сака да може да плати кирија или кредит.
Сака автомобил, градинка, одмор, образование за детето и барем мала заштеда ако нешто тргне наопаку.
Само по себе, тоа не е погрешно.
Напротив, често е одговорно.
Но колку повеќе предуслови се потребни пред човек да почувствува дека „почнал да живее“, толку подолго се одложуваат големите одлуки.
Официјалните статистики покажуваат дека во 2025 година во Македонија биле склучени 10.507 бракови, околу пет проценти помалку од претходната година. Просечната возраст при првиот брак била околу 27 и пол години кај жените и нешто над 30 години кај мажите.
Самите бројки не кажуваат зошто некој се венчал подоцна.
Но се вклопуваат во една поширока слика во која животните чекори сè повеќе се врзуваат за економска и лична стабилност.
Човек што постојано слуша за кризи почнува да живее како кризата веќе да дошла
Отворете кој било телефон.
Војна.
Инфлација.
Отпуштања.
Нова технологија што „ќе уништи милиони работни места“.
Нова болест.
Поскапување.
Криза со станови.
Пензиски проблем.
Климатска катастрофа.
Криминал.
Нова економска рецесија што „доаѓа“.
Дел од овие ризици се реални.
Некои се многу сериозни.
Но модерниот човек ги прима сите истовремено, секој ден, во својот џеб.
Пред триесет години човек можел да има тежок работен ден и да си дојде дома.
Денес работниот ден може да заврши, но информацискиот ден речиси никогаш не завршува.
И тука се создава нешто што економските статистики тешко го мерат:
постојана подготвеност дека нешто може да тргне наопаку.
Стравот има економска цена
Несигурниот човек не носи исти одлуки како сигурниот човек.
Ако се плаши за работното место, можеби нема да земе кредит.
Ако се плаши од кредит, нема да купи стан.
Ако нема услови за независно домување, може да го одложи семејството.
Ако се плаши дека фирмата нема да преживее, нема да инвестира.
Ако сопственикот на фирма не знае што ќе биде следната година, можеби нема да вработи уште еден човек.
Ако работникот не гледа перспектива, можеби ќе почне да бара работа во странство.
Стравот затоа не е само психолошка тема.
Тој може да стане економска категорија.
Неговата цена не стои на фискална сметка.
Но може да се појави како инвестиција што никогаш не се случила, фирма што никогаш не била отворена, дете што постојано се одложувало или човек што решил животот да го продолжи во друга земја.
Луѓето и понатаму отвораат фирми – затоа сликата не треба да се преувеличува
Кога зборуваме за страв од претприемништво, треба да бидеме фер кон бројките.
Официјалните податоци покажуваат дека во 2024 година во земјава биле создадени повеќе од 6.400 нови претпријатија, што претставува раст во однос на претходната година.
Истовремено, огромното мнозинство активни компании во Македонија се мали фирми. Повеќе од четири петтини имаат од еден до девет вработени.
Тоа значи дека малите фирми не се маргинален дел од економијата.
Тие се нејзината масовна основа.
Но токму затоа условите во кои работи малата фирма се толку важни.
Голема компанија има финансиски сектор.
Правна служба.
Човечки ресурси.
Сметководители.
Администрација.
Малиот претприемач многу често е сето тоа во едно лице.
И секоја дополнителна неизвесност таму тежи повеќе.
За малиот бизнис најскапа може да биде токму непредвидливоста
Истражувањата меѓу домашните компании покажуваат дека меѓу почесто посочуваните проблеми се недостигот од соодветно квалификувана работна сила, политичката нестабилност, неформалната конкуренција и корупцијата.
Кај малите фирми особено се издвојуваат проблемите со работната сила, непредвидливоста и конкуренцијата од компании што не секогаш работат под исти услови.
Овие резултати не значат дека секоја фирма ги има истите проблеми.
Но покажуваат нешто суштинско:
за претприемачот проблемот не е само даночната стапка.
Проблем е и дали има работници.
Дали конкуренцијата игра според истите правила.
Дали администрацијата функционира предвидливо.
Колку време му одземаат процедурите.
Колку брзо може да наплати.
Колку лесно може да стигне до капитал.
Претприемачот не се плаши само дека нема да заработи.
Се плаши дека ќе направи сè правилно и сепак нема да може да ги контролира најважните фактори.
Зошто човек понекогаш полесно заминува во странство отколку што отвора бизнис дома?
На прв поглед ова е парадокс.
Да се преселиш во друга држава е огромен ризик.
Нов јазик.
Нови луѓе.
Нова работа.
Нови правила.
Далеку од семејството.
И сепак многу луѓе се подготвени да го преземат тој ризик.
Зошто?
Една можна причина е разликата меѓу ризик и непредвидливост.
Ризикот може да биде голем, но ако правилата се јасни, човек може барем приближно да го пресмета.
Непредвидливоста е нешто друго.
Не знаете што точно пресметувате.
Поновите регионални истражувања покажуваат дека граѓаните на Северна Македонија меѓу најголемите економски грижи ги издвојуваат растечките цени и трошоците за живот, корупцијата, општата економска состојба и иселувањето.
Тоа се перцепции, а не математичка мерка за тоа колку е една земја добра или лоша.
Но перцепцијата е важна.
Човекот не носи животни одлуки само според табели и статистики.
Ги носи според тоа како ја доживува сопствената иднина.
Најголемата опасност не е човекот да се плаши – туку да престане да верува дека има смисла да планира
Стравот сам по себе не е секогаш лош.
Тој нè тера да бидеме внимателни.
Да штедиме.
Да провериме договор.
Да не земеме неодржлив кредит.
Да не вложиме сè во една ризична идеја.
Проблемот започнува кога претпазливоста станува трајна животна состојба.
Кога човек не вели:
„Ќе почекам шест месеци.“
Туку:
„Не знам кога ќе биде подобро.“
Тогаш се менува однесувањето.
Не се носи одлука.
Се одложува.
И повторно се одложува.
На крајот, некои од најважните работи во животот не се откажани.
Само никогаш не почнале.
„Ќе почекаме подобри времиња“ може да стане најопасната реченица
Подобро време за дете.
Подобро време за брак.
Подобро време за купување стан.
Подобро време за фирма.
Подобро време за промена на работа.
Подобро време за враќање од странство.
Но животот нема копче на кое пишува „сега условите се совршени“.
Ризик секогаш ќе има.
Затоа целта на една функционална држава не може да биде да го отстрани секој ризик.
Тоа е невозможно.
Но може да се стреми да ја намали непотребната неизвесност.
Тоа е огромна разлика.
Што навистина може да направи државата?
Не може да му гарантира на секој човек висока плата.
Не може да гарантира дека секоја фирма ќе успее.
Не може да му купи стан на секој млад пар.
Не може да обезбеди секој брак да биде успешен.
Но јавната политика може многу да влијае врз средината во која луѓето ги носат тие одлуки.
Правилата што ги засегаат фирмите можат да бидат поедноставни и попредвидливи.
Јавните услуги можат да бараат помалку време и шалтери.
Поддршката за семејствата не мора да почнува и завршува со еднократна парична помош.
Може да има повеќе достапни услуги за грижа за деца.
Младите можат полесно да стигнуваат до самостојно домување.
Образованието може подобро да се поврзе со реалниот пазар на труд.
Претприемачот може да има пофер конкуренција.
А правилата можат да важат приближно еднакво за сите.
Тоа не значи државата да го води животот на луѓето.
Напротив.
Значењето е токму спротивно:
да создаде услови во кои луѓето можат послободно сами да го водат.
Луѓето не бараат свет без проблеми
Ова е можеби најважното.
Нашите родители и баби и дедовци поминале низ сиромаштија, кризи, земјотреси, транзиции, војни во регионот, инфлации и многу потешки материјални услови.
Не би било коректно да кажеме дека денешната генерација има „најтежок живот“.
Нема.
Но секоја епоха има свој вид товар.
Товарот на модерното време често е чувството дека мора постојано да бидете подготвени за промена.
Да стекнете нова вештина.
Да смените работа.
Да внимавате на трошоците.
Да одговарате на пораки.
Да следите што се случува.
Да бидете подобри.
Да заработувате повеќе.
Да изгледате подобро.
Да инвестирате.
Да планирате пензија.
Да имате семејство.
И во исто време да „уживате во животот“.
Можеби затоа толку луѓе не велат дека се гладни или дека немаат покрив.
Туку дека се уморни.
Кога општеството постојано зборува за опасности, не треба да се чуди ако луѓето станат претпазливи
Ако на млад човек постојано му зборуваме дека нема работа – ќе се плаши да остане.
Ако му зборуваме дека стан никогаш нема да може да купи – ќе го одложува осамостојувањето.
Ако слуша дека пензискиот систем нема иднина – ќе се плаши од староста уште на 30 години.
Ако претприемачот секој ден слуша дека фирмите пропаѓаат – можеби нема ни да се обиде.
Ако родителството постојано го претставуваме само како огромен трошок – не треба да нè изненадува што луѓето почнуваат да го гледаат како ризик.
Информирањето за реалните проблеми е потребно.
Но постои разлика меѓу информирање и создавање чувство дека ништо нема смисла.
Општество без реален оптимизам тешко создава долгорочни планови.
Оптимизмот не значи да ги лажеме луѓето дека сè е прекрасно
Најлошата реакција на песимизмот е лажниот оптимизам.
„Сè е супер.“
Не е.
Има реални економски проблеми.
Има демографски проблеми.
Има иселување.
Има луѓе на кои им е тешко.
Има фирми што едвај преживуваат.
Но зрелото општество не мора да избира меѓу две крајности:
„Сè е прекрасно.“
и
„Сè пропаѓа.“
Потребна е третата позиција:
проблемите се реални, но решенијата се можни.
Токму тоа создава доверба.
На човекот му е потребна перспектива повеќе отколку совршенство
Младиот човек можеби не бара плата од 3.000 евра.
Можеби сака да знае дека ако работи добро, за пет години ќе биде во подобра положба отколку денес.
Младиот пар можеби не бара луксузен стан.
Сака да верува дека може да создаде свој дом.
Претприемачот не бара гарантиран профит.
Сака правила што може да ги пресмета.
Работникот не бара никогаш да нема криза.
Сака да знае дека трудот има вредност.
Човекот не мора точно да знае што ќе му се случи во 2035 година.
Но мора да верува дека има некаква улога во тоа каков ќе биде неговиот живот тогаш.
Можеби затоа најважната економска политика е враќањето на чувството дека иднината може да се планира
Не со пароли.
Не со убедување дека луѓето „погрешно чувствуваат“.
Не со притисок младите да се венчаат.
Не со пораки дека мора да имаат повеќе деца.
Не со повици сите да станат претприемачи.
Туку со систем во кој големите животни одлуки изгледаат помалку како скок во темница.
Зашто човек може долго време да живее без многу нешта.
Но тешко живее без чувство дека утре може да биде подобро од денес.
И тука е одговорот на прашањето од насловот.
Општество што постојано создава чувство на страв и неизвесност тешко може истовремено да очекува луѓето лесно да ризикуваат со најважните одлуки во животот.
Тешко може да очекува повеќе бизниси ако неуспехот изгледа неподнослив.
Повеќе семејства ако животот изгледа трајно привремен.
Младите да останат ако поверуваат дека нивниот најдобар план е да си заминат.
И долгорочен развој ако граѓаните размислуваат само како да го поминат следниот месец.
На луѓето не им треба гаранција дека ништо лошо никогаш нема да се случи.
Им треба нешто многу пореално:
чувство дека вреди да се направи план.
