Две наградени поетски дела на Веле Смилевски се обединети во новата „Книгата сведок“, објавена од „Матица македонска“ по повод 35 години од нејзиното постоење. Во нова композициона целина се среќаваат „Забранета книга“, за која Смилевски ја доби наградата „Браќа Миладиновци“, и поемата „Век за самување“, наградена со „Григор Прличев“.
Со нивното здружување „Книгата сведок“ не е само повторна средба со две значајни остварувања од поновиот опус на Смилевски. Таа воспоставува нов поетски контекст во кој се вкрстуваат некои од средишните преокупации на неговото творештво: книгата и зборот, слободата и забраната, паметењето и заборавот, самувањето и времето, човековото присуство и потрагата по смисла.
Уште самиот наслов го отвора едно од суштествените прашања на ова поетско искуство: што може да сочува книгата и кому му припаѓа правото да сведочи?
Кај Веле Смилевски книгата не е само место во кое се запишува песната. Таа самата станува поетски настан: книга-ѕид, книга-сведок, книга на забраната и книга на слободата, простор на паметење, но и на молк. Може да го зачува човечкиот отпечаток, но и да го затвори; да му даде глас на човекот, но и да го соочи со неговото одземање. Токму од ваквите парадокси се создава особената интелектуална и поетска напнатост на ова творештво.
Во „Забранета книга“ поетот ја испитува границата меѓу забраната и слободата, а самата книга ја претвора во предмет на постојано преиспитување. Парадоксот, повторувањето, играта со зборот и богатите книжевни, библиски и митски слоеви создаваат поезија во која мислата не ја задушува песната, ниту песната ја напушта мислата.
Токму затоа академик Георги Старделов, чиј текст „Новиот истражувачки дух во поезијата“ го отвора изданието, говори за Смилевски како за поет со „висок поетски и длабок интелектуален творечки капитал“, сумирајќи една од клучните особености на неговата поетика со впечатливата определба: „песната пее и мисли, мисли и пее!“
„Век за самување“ го продолжува тоа творечко истражување кон просторот на човековата осаменост и егзистенцијалното соочување. Самувањето тука не е едноставно отсуство на другиот. Тоа станува простор во кој човекот се соочува со времето, со сопственото Јас, со раѓањето и исчезнувањето, со мајката, природата, јазикот и границите на своето разбирање. Каменот, орелот, змијата, дрвото, бунарот, ангелот, мајката и отворената книга се претвораат во станици на едно долго духовно и поетско патување.
Книжевната вредност на двете дела е потврдена и со две од најзначајните признанија во македонската книжевност. За „Забранета книга“ Смилевски во 2011 година ја доби наградата „Браќа Миладиновци“ на јубилејните 50. Струшки вечери на поезијата, а во 2012 година за „Век за самување“ ја доби наградата „Григор Прличев“ за најдобра поема.
Но „Книгата сведок“ не се потпира само врз веќе изречените вреднувања. Нејзината смисла е токму во новото читање. Со обединувањето на двете дела во една целина, нивните мотиви, симболи и прашања повторно стапуваат во дијалог и пред современиот читател се отвора едно пошироко поетско пространство.
Со ова издание, „Матица македонска“ ја одбележува својата 35-годишнина не само со враќање кон едно значајно книжевно искуство, туку и со негово повторно отворање кон новото време и новите читатели. Зашто вредноста на една книга не се исцрпува во мигот кога е напишана. Таа се потврдува секогаш кога повторно ќе успее да нè натера да прашуваме, да помниме и да читаме поинаку.
Зашто додека има кој да ја отвори, книгата не молчи.
Таа сведочи.
Матица македонска
35 години со македонската книга
