Не мора да фрлите цела кеса храна за да почувствувате дека сте потрошиле непотребно. Доволно е половина леб што се исушил, две јаболка што останале на дното од фрижидерот, јогурт кој никој не го испил, малку ручек од вчера и зеленчук што сме го купиле со добра намера, но не сме стигнале да го подготвиме.
Поединечно, ниту една од овие работи не изгледа како голем трошок. Проблемот почнува кога истата приказна се повторува секоја недела.
Тогаш храната што завршува во кантата повеќе не е само отпад. Таа е дел од семејниот буџет што веќе сме го заработиле, сме го потрошиле во маркетот – и на крајот не сме го искористиле.
Токму затоа прашањето колку пари фрламе со храната е потешко отколку што изгледа. Нема една точна сума што важи за секое домаќинство. Некој живее сам, друго семејство има четири деца, некој готви секој ден, друг најчесто јаде надвор. Но една работа може прилично лесно да се пресмета дома: колку од она што сме го купиле реално не сме го изеле.
И таа мала домашна сметка понекогаш знае да биде изненадувачка.
Бројката е голема, но треба внимателно да се чита
Во меѓународните проценки Северна Македонија не е исклучок од глобалниот проблем со отпадот од храна. Во Food Waste Index Report 2024, за земјата е дадена проценка од околу 86 килограми отпад од храна по жител годишно во домаќинствата, или околу 179 илјади тони на национално ниво.
Но овде е важно да не се извлече погрешен заклучок.
Самата проценка за Северна Македонија е означена со ниско ниво на доверба, што значи дека не треба да се третира како прецизно измерена национална состојба. Дополнително, под „отпад од храна“ не се подразбира само совршено јадлива храна што некој ја фрлил. Во методологијата влегуваат и нејадливи делови.
Затоа би било погрешно тие 86 килограми едноставно да се помножат со некаква просечна цена на храната и да се прогласи колку пари „фрла секој Македонец“.
Таква пресметка не би била сериозна.
Но проценката е доволна да покаже дека проблемот постои и дека домаќинствата се важен дел од него.
На глобално ниво, домаќинствата создаваат околу 60 проценти од отпадот од храна во фазата на малопродажба, угостителство и домашна потрошувачка. Тоа го прави фрижидерот и домашната кујна многу поважни во приказната отколку што изгледа на прв поглед.
Колку пари може да значи тоа дома?
Многу покорисна од национална претпоставка е една едноставна домашна пресметка.
Да претпоставиме дека едно семејство секоја недела фрла храна што ја платило околу 300 денари. Тоа не е официјален просек, туку само пример.
За една година тоа се 15.600 денари.
Ако сумата е 500 денари неделно, годишно стануваат 26.000 денари.
При 700 денари неделно – 36.400 денари.
Ако едно поголемо домаќинство во просек фрла купена храна во вредност од 1.000 денари неделно, на годишно ниво станува збор за 52.000 денари.
Токму затоа храната што ја фрламе е типичен „тивок“ трошок. Нема една голема фактура што ќе нè шокира. Никој не ни зема 26.000 денари одеднаш.
Од фрижидерот исчезнуваат по 50, 100 или 200 денари.
И бидејќи ги губиме на мали делови, трошокот полесно останува незабележан.
Проблемот често започнува уште во маркетот
Фрлањето храна не почнува кога ќе ја отвориме кантата.
Многу често почнува во моментот кога го полниме количката.
Купуваме нешто затоа што е на акција, иако дома веќе имаме. Земаме поголемо пакување затоа што цената по килограм е подобра, но половината никогаш не ја користиме. Купуваме зеленчук со план дека оваа недела „ќе јадеме поздраво“, а распоредот се менува и тој останува недопрен.
Тогаш производот може да биде евтин на касата, но исклучително скап ако половина од него заврши во канта.
Попуст од 30 проценти не е заштеда ако 100 проценти од производот не ни бил потребен.
Токму затоа листата за пазарување е многу повеќе од старомодна навика. Таа е еден од наједноставните начини да се постави граница меѓу она што ни треба и она што маркетот успеал да нè убеди дека можеби ќе ни треба.
Полниот фрижидер не секогаш значи добро снабден дом
Има нешто психолошки смирувачко во полн фрижидер. Создава чувство дека „има сè“.
Но колку е пополнет просторот, толку полесно некои производи исчезнуваат од видик.
Позади две кутии останува отворено сирење. Под свежо купениот зеленчук стои оној од претходната недела. Новите јогурти ги ставаме пред старите и токму старите остануваат заборавени.
Едно едноставно правило може многу да помогне: она што треба прво да се изеде да стои напред.
Во професионалното управување со залихи тоа е одамна познат принцип – прво се користи она што прво влегло.
Во домашниот фрижидер изгледа банално.
Но функционира од истата причина.
Она што го гледаме, поверојатно е и да го изедеме.
„Најдобро до“ и „употребливо до“ не значат исто
Дел од храната се фрла и поради погрешно читање на датумите на пакувањето.
Ознаките за рок не секогаш значат исто. Кај производите кај кои датумот се однесува на безбедноста, по истекот не треба да се ризикува. Кај други производи, ознаката се однесува првенствено на очекуваниот квалитет.
Токму неразбирањето на разликата меѓу овие два вида означување е препознаено како еден од факторите што придонесуваат за непотребно фрлање храна.
Но овде штедењето не треба никогаш да оди пред безбедноста.
Храна со сомнителен изглед, мирис, неправилно чување или нарушена амбалажа не треба да се јаде само затоа што „е штета да се фрли“.
Целта е да спречиме исправната храна да стигне до таа состојба.
Остатокот од ручекот е веќе платен оброк
Особено интересно е што често не ја доживуваме преостанатата храна како нешто што има економска вредност.
Ручекот од вчера стои во кутија, но следниот ден повторно готвиме или купуваме нешто ново.
А тој остаток е веќе платен.
Неговите состојки се купени. Струјата е потрошена. Времето за подготовка е вложено.
Ако може безбедно да се сочува и повторно да се употреби, тогаш јадењето на тој оброк не е само избегнување отпад. Тоа може да значи дека едно следно јадење не мора повторно да се плаќа.
Токму тука се крие голем дел од логиката на штедењето со храна: не во купување полоши производи, туку во подобро користење на она што веќе сме го купиле.
Најскапата храна е онаа што никој не ја изел
Лесно е да се минуваат часови споредувајќи дали еден производ во еден маркет е поевтин за 20 денари.
И тоа има смисла.
Но ако по купувањето фрлиме производ од 150 денари што воопшто не сме го отвориле, целата претходна заштеда исчезнува.
Затоа управувањето со храната дома може да биде исто толку важно колку и ловот на акции.
Пред пазарување – проверка што веќе има дома.
За свежата храна – реална проценка колку може да се изеде.
Во фрижидерот – постарите производи напред.
Ако нешто нема да се употреби навреме, замрзнувањето често може да го продолжи периодот во кој ќе биде искористено, секако кога конкретниот производ е погоден за замрзнување.
А со остатоците од оброкот – прво прашањето не треба да биде „дали да го фрлам?“, туку „може ли безбедно да го искористам утре?“.
Направете еден експеримент само седум дена
Најдобриот начин да дознаете колку пари навистина фрла вашето домаќинство не е да читате национален просек.
Една недела запишувајте.
Половина леб – приближна вредност.
Две расипани овошки – приближна вредност.
Остаток од ручек што завршил во канта.
Неотворен производ со поминат рок.
Зеленчук што се расипал.
На крајот на седумте дена соберете ги сумите.
Резултатот ќе биде многу покорисен од која било општа статистика, затоа што ќе биде ваш.
А потоа помножете го со 52 недели.
Не мора секоја недела да биде иста, па ни таа годишна бројка нема да биде точна прогноза. Но ќе покаже колкав ред на величина може да има навика што во секојдневието изгледа речиси безначајно.
И можеби токму тоа е најважната лекција.
Домашниот буџет не го празнат само големите сметки.
Понекогаш го празни и јаболкото што сме го заборавиле во фиоката, јогуртот што сме го купиле „за секој случај“ и вечерата што сме ја ставиле во фрижидер со зборовите „ќе ја изедеме утре“.
Потоа утре доаѓа нешто друго.
А храната – и парите платени за неа – завршуваат во иста канта.
